Lata międzywojenne w polskiej numizmatyce, to bardzo ciekawy okres dla numizmatyków. Przede wszystkim to odrodzenie się państwa polskiego po III rozbiorze (Rosja, Prusy, Austria). Co prawda namiastkę niepodległości, Polska uzyskała już w 1807 roku, przez utworzenie Księstwa Warszawskiego, ale dopiero w roku 1918 Rada Komisarzy Ludowych specjalnym dekretem anulowała traktaty rozbiorowe.

Tak więc nowa Polska, to nowa ekonomia, nowe władze, wreszcie nowe wzory pieniędzy. Okres 1918 – 1939 to okres wielu monet próbnych, bardzo ciekawych i zarazem pięknych wizerunkowo. Klipy z wizerunkiem Józefa Piłsudskiego, Romualda Trauguta czy pamiątkowe monety groszowe, oraz oczywiście „5 zł z 1925 Konstytucja”, „100 zł z 1925 Kopernik” oraz wiele innych. Ja jednak chciałbym poświęcić chwilę uwagi jednej niepozornej próbnej monecie groszowej, o nominale 2 groszy z datą 1923.

Autorem projektu monety był polski artysta rzeźbiarz, medalier Józef Aumiller (1892 – 1963). Swój kunszt artystyczny autor monety, doskonalił w Szkole Sztuk Stosowanych oraz w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Piastował również funkcję kierownika artystycznego w Mennicy Państwowej w latach 1925 – 1939. Od roku 1951 już jako profesor Akademii Sztuk Pięknych, brał udział w wielu wystawach krajowych i zagranicznych. Józef Aumiller był autorem wielu wspaniałych projektów medali i monet, między innymi Wstąpienie Polski do Ligii Narodów (1926), Władysław Reymont (1926), moneta pięciozłotowa (1936).

Omawiane 2 grosze próbne z datą 1923, to moneta bardzo łatwa do rozpoznania. Jest to jedyna moneta próbna z identycznym wzorem awersu i rewersu. Na pierwszym planie monety widniej duża stylizowana cyfra „2” jako nominał. Pod cyfrą dwa został umieszczony napis „GROSZE” oraz data „1923”. Na obwodzie monety widać wieniec z kłosów zboża, a w jej dolnej części ornament kwiatowy. Na monecie nie umieszczono znaku mennicy, rant jest gładki, a średnica monety to 15 mm. W katalogu monet polskich (1916 – 1965), Władysław Terlecki napisał, że jest to pierwsza moneta polska, na której umieszczono ustawową jednostkę walutową – grosz.

Wyróżniamy 4 odmiany tej monety, wybite w różnych stopach metalu:


1. Brązową – nakład 125 sztuk, waga 1,55 g

2 grosze

2. Brązową jednostronną – nakład 1 sztuka, waga 1,56 g - widoczny jest tylko awers, rewers jest gładki


3. Srebrną – nakład 2 sztuki, waga 1,87 g

2 grosze

4. Złotą – nakład 1 sztuka, waga 2,69 g

2 grosze

Niektóre źródła podają, że moneta wybita w złocie, powstała na prywatne zlecenie Stefana Markowskiego w roku 1926. Stefan Markowski to dosyć tajemnicza postać, prawdopodobnie był on krewnym Bolesława Markowskiego, który w latach 1921 – 1926 był wiceministrem skarbu. Natomiast sam Stefan Markowski miał być dyrektorem kancelarii prezydenta Ignacego Mościckiego. Przed rokiem 1918 miał kierować londyńskim oddziałem Rosyjskiego Banku Azjatyckiego, a w 1919 uczestniczył, jako ekspert na konferencji pokojowej w Paryżu. Na wybicie monety w złocie miała wyrazić zgodę dyrekcja mennicy polskiej właśnie w 1926 roku, Markowski miał tylko dostarczyć do mennicy złoto. Stefan Markowski otrzymał zgodę na wybicie nie tylko złotej próbnej dwugroszówki, ale również innych monet próbnych i obiegowych za pomocą istniejących stempli. Część tych monet trafić miała do kolekcji króla Egiptu Faruka, a po licytacji jego zbioru pod koniec lat 50 – tych do ważniejszych kolekcji światowych. W katalogu Janusza Parchimowicza „Monety Rzeczypospolitej Polskiej 1919 – 1939 pojawiła się nowa pozycja P103 e. Jest to moneta wybita w niklu. Niestety waga tej monety nie jest znana i nigdzie nienotowana. Istnienie tej monety jest znane tylko z notatek Władysława Terleckiego z 1960 roku.

Wszystkie monety niezależnie od stopu metalu, w jakim zostały wybite, noszą charakterystyczne ślady. Prawdopodobnie jest to wynikiem uszkodzenia stempla, co wydaje się bardzo dziwnym zważywszy na fakt, że ilość wybitych monet nie mogła doprowadzić do uszkodzenia stempla. Po prostu wybito bardzo niewiele sztuk monet, więc uszkodzenie stempla musiało nastąpić na etapie jego produkcji. Niestety nie jesteśmy dzisiaj w stanie zweryfikować tego faktu, ponieważ nie zachowały się żadne dane na ten temat. Okupacja hitlerowska i radziecka bardzo skutecznie zatarła wszelkie ślady w materiałach archiwalnych mennicy. Charakterystyczne uszkodzenia na monecie, jakie możemy wyróżnić to:


1. Dwa równoległe ząbkowane ślady, przypominające ślad po radełku przebiegające przez cyfrę „2” i litery „SZ” w wyrazie GROSZE.

2. Dwa zgrubienia przebiegające: skośnie przez litery „SZ”, oraz poprzecznie przez literę „E” w wyrazie GROSZE. Zgrubienia te są najprawdopodobniej efektem rys na stemplu.

3. Charakterystyczna rysa na drugiej stronie monety biegnąca od góry przez ¾ obwodu monety. Rysa ta umiejscowiona miedzy krawędzią monety, a wieńcem z kłosów, jest prawdopodobnie efektem niestarannej obróbki stempla. Podobna rysa znajduje sie na pierwszej stronie monety, ale jej wielkość jest znacznie mniejsza.

4. Widać również, że litery w wyrazie GROSZE, są niestarannie wykonane. Są niekształtne, nierówno rozmieszczone względem siebie. Widać również wyraźne wgłębienie w podstawie cyfry „2”. Wgłębienie to występuje na obu stronach monety. Wszystkie te cechy sprawiają, że moneta wygląda jakby była ręcznie, wręcz niedbale wykonana.


Wymienione uszkodzenia na monecie

2 grosze

Monety należą do rzadkich i nieczęsto można je zobaczyć na aukcjach. Najczęściej spotykaną jest moneta wybita w brązie, zwykle osiąga kwotę w granicach 6 – 8 tys. złotych. Egzemplarz srebrny został w 2005 roku sprzedany na aukcji WCN 33 poz. 776 za kwotę 13.5 tys. zł. Jest to ten sam egzemplarz, który oferowano w 2000 roku na aukcji WCN 22 poz. 724, oraz w 2005 roku na aukcji PDA 8 poz. 776. Złoty egzemplarz został sprzedany za kwotę 63.250 $ w 2008 roku na aukcji w Belzberg poz. 1027 – aukcja kolekcji Karolkiewicza. Egzemplarz ten znany jest z wcześniejszej aukcji z roku 2000 CNG Triton IV poz. 2898 – aukcja z kolekcji króla Egiptu Faruka.

Wielka rzadkość tej małej monetki spowodowała pojawienie się na rynku kolekcjonerskim wielu kopii. Oferty pojawiające się w Internecie w krzykliwym i sensacyjnym tonie zapraszają do kupna monety. Co prawda w większości przypadków takie oferty informują, że oferowana moneta to kopia, ale zdarzają się aukcje umieszczone przypadkowo bądź celowo w dziale monet autentycznych i oczywiście nie są oznaczone jako kopie. Takie aukcje mogą wprowadzić spore zamieszanie wśród niedoświadczonych kolekcjonerów. Dlatego namawiam do zapoznania się z wizerunkiem monety i jej charakterystycznymi cechami, aby nie zostać ofiarą oszustwa. Monety fałszywe czy też kopie, charakteryzują się wieloma różnicami w rysunku. Wymienię tu chociażby fakt, że kształt cyfry „2” jest inny niż w oryginale. Sama cyfra jest bardziej okrągła niż owalny oryginał, a jej podstawa ma zupełnie inny kształt. Inny jest również kształt liter i ich wzajemne rozmieszczenie. Bardzo wyraźnie widać, że kształt cyfr w dacie jest inny niż na oryginalnej monecie, a w ornamencie kwiatowym jest spora ilość różnic w detalach.

kopie 2 groszówki w złocie, srebrze i brązie

2 grosze

Jak widać ta niepozorna mała monetka w znaczący sposób wyróżnia się spośród wielu innych monet próbnych Rzeczypospolitej Polskiej. Jako jedyna posiada identyczny awers i rewers, pozbawiona jest również godła państwowego. Bardzo możliwe, że właśnie te cechy miały decydujący wpływ na to, że nie została zatwierdzona, jako wzór monety obiegowej. Jednak te cechy wpłynęły na to, że dzisiaj zaliczana jest do monet wyjątkowych i bardzo pożądanych w dobrych profesjonalnych kolekcjach numizmatycznych.

Bibliografia:

1. 1000 Lat Monety Polskiej - T. Kałkowski

2. Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne nr104/2012 - autor: Marek Folwarniak PTN O/Łódź

3. Zdjęcie 2 grosze próbne brąz - Warszawskie Centrum Numizmatyczne

© Andrzej Borowicz

Kontakt


Dane Kontaktowe

Andrzej Borowicz
kom: 516 551 572
gg 52767019
email: kontakt@numibyd.pl

Copyright 2014 © Monetarium Bydgoskie

Wszelkie prawa zastrzeżone - Andrzej Borowicz