Dwudziestolecie międzywojenne, to czas wielkich zmian w historii Polski. Odzyskanie niepodległości, którą Polska utraciła w roku 1795 ( III rozbiór Polski ) na rzecz Rosji, Austrii i Prus, to najważniejszy okres w historii najnowszej naszego kraju. Był to bardzo burzliwy czas dla Polski, częste zmiany rządów gabinetowych, budowanych na niestabilnej większości parlamentarnej, które w konsekwencji doprowadziły w maju 1926 roku do przejęcia władzy przez marszałka Józefa Piłsudskiego, a w konsekwencji do zmiany ustroju z parlamentarnego na prezydencko – autorytarny. Wprowadzenie nowej waluty polskiej, no i oczywiście wybuch II WŚ. Ja jednak chciałbym skupić się na osobie jednego z premierów Polski, mianowicie nad Władysławem Grabskim, który przez lata najpierw jako minister skarbu, potem jako premier walczył z inflacją w Polsce.


Władysław Grabski prywatnie

Władysław Grabski był potomkiem rodu Grabskich herbu Pomian z Grabi na Kujawach, o przydomku Jarand. Ród ten dobrze znany był już w średniowieczu. Pierwsza połowa XV wieku to rządy Kasztelana Kruszwickiego Jana z Grabi. Jego syn Jarand z Grabi zwany też Komesem z Brudzewa dowodził pod Grunwaldem 25 chorągwią Wojciecha Jastrzębca. W czasach upadku Rzeczypospolitej Grabscy odnotowali gorszy dla rodu okres, wtedy to ojciec Władysława kupił majątek w Borowie nad Bzurą koło Łowicza. Od tego czasu Borów stał się siedzibą rodu Grabskich.

Władysław Grabski urodził się właśnie w Borowie 7 lipca 1874 roku. Był drugim synem Feliksa i Stanisławy z Mittelstaedtów. Rodzeństwo W. Grabskiego, to starszy brat Stanisław oraz dwie siostry, Zofia i Halina. Całe rodzeństwo jak na owe czasy, było doskonale wykształcone, Stanisław był doktorem ekonomii, profesorem Uniwersytetu we Lwowie i Warszawie. Siostra Zofia została działaczką socjalistyczną, za co była więziona na Uralu przez władze carskie, młodsza Halina była pianistką i studiowała muzykę w Krakowie. Władysław Grabski w latach 1883 - 1892 był uczniem V Gimnazjum Filologicznego w Warszawie, w 1892 roku rozpoczął studia w paryskiej Ecole des Sciences Politiques, studiował również historię i ekonomię na Sorbonie w latach 1892 – 1895. W latach 1896 – 1897 kontynuował studia agronomiczne w Halle. Niestety śmierć ojca spowodowała, że Władysław przerwał studia i powrócił do kraju, aby zająć się rodzinnym majątkiem. Wtedy to Władysław dostrzegł jak bardzo polskie rolnictwo jest zacofane, postanowił to zmienić przynajmniej na swoim terenie. Przeprowadził meliorację łąk i założył stawy hodowlane. Do swoich pomysłów przekonywał okolicznych rolników. Trzeba również wspomnieć, że W. Grabski miał niezwykłe predyspozycje do nauki języków obcych, znał biegle w piśmie i mowie Niemiecki, Angielski, Francuski, Rosyjski i Łacinę. 4 czerwca 1903 roku w parafii św. Aleksandra w Warszawie, wstąpił w związek małżeński z Katarzyną Lewandowską, z którą miał czterech synów – Andrzeja, Zdzisława, Władysława i Wacława. Władysław Grabski mimo dużego zaangażowania społecznego i politycznego, zawsze potrafił znaleźć czas dla rodziny. Bardzo kochał swoje dzieci i wnuki, był bardzo związany z rodziną. Każdego ranka przed wyjściem do pracy grał dla najbliższych na fortepianie utwory Chopina.


Władysław Grabski zawodowo

Władysław Grabski w latach 1905 – 1912 był działaczem społecznym i niepodległościowym oraz trzykrotnie posłem do Dumy Rosyjskiej (niższa izba parlamentu Imperium Rosyjskiego ). W 1914 został wiceprezesem Centralnego Komitetu Obywatelskiego, a w roku 1915 po zajęciu Królestwa Polskiego przez Niemców, wyjechał do Rosji. Tam zastała go rewolucja Październikowa, jednak po jej zakończeniu powrócił do kraju. W roku 1918 przez dwa tygodnie pełnił funkcję ministra rolnictwa w rządzie Józefa Świerzyńskiego.


Minister Skarbu

W Polsce niepodległej w roku 1919 objął stanowisko Ministra Skarbu w rządzie premiera Leopolda Skulskiego, jego kontrkandydatem był dr. Leon Biliński, który musiał ustąpić z funkcji Ministra Skarbu, ponieważ przyznał się do popełnienia dwóch błędów. Pierwszym było zaniedbanie w kwestii drukowania nowych banknotów potrzebnych do wymiany ( nie było ich na czas ), drugim była próba ratowania swojego stanowiska polegająca na tłumaczeniu się ze swojego błędu w sprawie banknotów. Odebrane to zostało jako nie polityczne zachowanie. W. Grabski funkcję Ministra Skarbu pełnił do listopada 1920 roku. Były to jego pierwsze zmagania z inflacją . Wtedy to wprowadził zasadę, że zwyczajne wydatki budżetu, będą pokrywane podatkami, a nadzwyczajne środkami nadzwyczajnymi, miedzy innymi pożyczkami wewnętrznymi i zagranicznymi. Niestety pomysł ten wiązał się z koniecznością zwiększenia wpływów do budżetu Państwa, dlatego przeforsował ustawę o podatku przemysłowym i monopolu loteryjnym, podniósł również stawki niektórych podatków. Innym kontrowersyjnym pomysłem W. Grabskiego, który wywołał olbrzymie niezadowolenie ludności z Małopolski, było rozporządzenie ustalające wymienność marki do korony w stosunku 100 marek do 150 koron ( miało to związek z rządowym projektem ujednolicenia waluty na terenie całego kraju czyli marki polskiej ). Z tego też powodu 1 stycznia 1920 roku w Izbie Handlowej odbyła się konferencja przedstawicieli sfer finansowych, przemysłowych i handlowych. Wystąpili tam panowie: Epstein, dr. Gross, Uderski, dr. Nieć, dyr. Paszkowski, dyr. Filippi, prof. Krzyżanowski z żądaniem odstąpienia od tego rozporządzenia i ustalenia wymiany marki do korony w stosunku 100 do 100. Pomysł Grabskiego uznano jako bardzo szkodliwy dla kraju, tworzący zamęt i rujnujący ludzi. Ostatecznie 11 stycznia 1920 roku po czterokrotnym głosowaniu i otrzymaniu bezwzględnej większości 19 głosów, przyjęto relację rządową, która wynosić miała 70 marek do 100 koron. Były to trudne czasy dla Władysława Grabskiego, ale jego upór przynosił pierwsze sukcesy w walce o obniżenie deficytu budżetowego. Niestety wojna z Rosją zniweczyła te początkowe sukcesy. Rosnące potrzeby wojskowe spowodowały wzrost deficytu, który sfinansowano dodrukowaniem marki polskiej.


Premier rządu po raz pierwszy

Trwająca wojna Polsko – Radziecka miała duży wpływ na dalszą karierę Władysława Grabskiego. W 1920 roku armia radziecka przeszła do kontrofensywy. Polityczną porażkę za sukcesy Rosjan poniósł rząd Leopolda Skulskiego, który 9 czerwca na posiedzeniu konwentu seniorów uchwalił, że cały gabinet na ręce Naczelnika Państwa złoży dymisję. Jako powód podano, brak poparcia stronnictw. Dymisja została przyjęta i cały gabinet został zobowiązany do pełnienia swoich obowiązków, do czasu powołania nowego rządu. 15 czerwca zawiązała się koalicja kilku stronnictw lewicowych, które zamierzały utworzyć większość sejmową ( P.S.L. – Wyzwolenie - lewica P.S.L. - N.P.R. - P.P.S. ), a w konsekwencji nowy gabinet lewicowy. Jednak posłowie stronnictwa Z.L.N. opowiedzieli się za zaprzestaniem walk partyjnych i klasowych i utworzeniem stałego rządu jedności narodowej. Niestety cały czas trwały kłótnie i przepychanki stronnictw, co uniemożliwiało uzyskanie większości w sejmie. Nowe gabinety próbowali bezskutecznie utworzyć posłowie Skulski, Brejski, Witos. Naród był zniecierpliwiony i oczekiwał od polityków zakończenia wojny, utemperowania stronnictw i rozwiązania sejmu, aby do głosu mogli dojść nowi reprezentanci narodu. Wreszcie po wielu kłótniach i nieporozumieniach w dniu 23 czerwca 1920 roku Marszałek Sejmu udał się do Belwederu i przedstawił Naczelnikowi Państwa Władysława Grabskiego jako kandydata do utworzenia nowego gabinetu. Propozycja została przyjęta i Władysław Grabski niezwłocznie przystąpił do tworzenia nowego rządu.


Skład nowego gabinetu
- Prezes ministrów i minister skarbu Władysław Grabski
- Minister spraw zagranicznych Eustachy ks. Sapiecha
- Minister spraw wojskowych gen. por. Józef Leśniewski
- Minister wyznań i oświecenia Tadeusz Łopuszański
- Minister rolnictwa i dóbr państwowych dr. Franciszek Bujak
- Minister kolei żelaznych dr. Kazimierz Bartel
- Minister poczt i telegrafów Ludwik Tołłoczko
- Minister robót publicznych Gabriel Narutowicz
- Minister aprowizacji Stanisław Śliwiński
- Minister spraw wewnętrznych Józef Kuczyński
- Minister sprawiedliwości Jan Morawski
- Minister przemysłu handlu Antoni Olszewski
- Minister zdrowia publicznego dr. Witold Chodźko

Od razu przystąpiono do atakowania W. Grabskiego, przodowała w tym lewica, która domagała się od Grabskiego bezzwłocznego złożenia teki Ministra Skarbu. Jedynie koła narodowo – demokratyczne przyjęły z zadowoleniem osobę W. Grabskiego jako nowego premiera. Niestety opinia publiczna daleka była od okazywania euforii, raczej był to czas rezerwy i wyczekiwania. W tym czasie cały czas trwały zaciekłe walki na całym froncie. Walki miedzy polakami a bolszewikami toczą się na całym odcinku Bobrujska, na Polesiu nasze oddziały musiały się wycofać, za to w rejonie Oleska ofensywa posuwała się cały czas w kierunku rzeki Ugorka. Niestety 4 lipca 1920 roku nastąpiło przełamanie frontu polskiego na północy, gdzie triumfowały oddziały Michała Tuchaczewskiego. Od tego czasu, aż do połowy sierpnia wojska polskie cały czas się cofały. Zachwiana została wiara, że Polska sama może tę wojnę wygrać. Coraz częściej myślano o pomocy wielkich mocarstw państw Ententy. W tym samym czasie przywódcy państw Ententy obradowali w belgijskim kurorcie Spa, zajmowali się też sprawą Polski i Rosji. 6 lipca pojechał tam W. Grabski. Niestety pod presją Brytyjczyków musiał zgodzić się na ciężkie warunki w zamian za ewentualną pomoc. Rokowania odbyły się 10 lipca, przedtem jednak, w hotelu Balmoral marszałek Foch odbył konferencję z W. Grabskim. W godzinach popołudniowych premier Grabski wziął udział w posiedzeniu Rady Najwyższej, na którym dowiedział się, od premiera Lloyda George’a, że w zamian za uznanie linii Curzona jako podstawę rokowań na temat granicy polsko – radzieckiej, ustępstwa w sprawach Gdańska i sporze polsko – czechosłowackim o Zaolzie, a także uznanie Ukraińców z Galicji Wschodniej za stronę negocjacji, wystąpi o natychmiastowe zawieszenie operacji wojennych polsko – bolszewickich. Premier Grabski wysłuchał żądań, po czym wrócił do hotelu Balmoral, gdzie odbył godzinną konferencję z posłami Piltzem, Płatkiem i gen. Rozwadowskim. Po powrocie na posiedzenie Rady Najwyższej W. Grabski oświadczył, że w imieniu Polski przyjmuje warunki Lloyda George’a, po czym wyjeżdża do Warszawy. Dalsze rokowania prowadzi Ignacy Paderewski. Niestety wszystkie ustalenia zostały zignorowane przez Rosjan, na domiar złego wartość marki spadała. Władysław Grabski wziął na siebie całą odpowiedzialność co w końcowym efekcie doprowadziło do upadku jego rządu. Powstał „rząd obrony narodowej”, na czele którego stanął Wincenty Witos.


Premier rządu po raz drugi

Lata 1921 – 1922 to dalszy spadek wartości marki polskiej. Koniec 1922 roku przynosi alarmujące spadki wartości pieniądza. Za dolara i towary pierwszej potrzeby, trzeba było zapłacić sześć razy więcej niż rok wcześniej. Zamach na prezydenta Gabriela Narutowicza spowodował, że cena dolara podskoczyła z 17 do 33 tys. marek polskich. Jako, że zamach na prezydenta Narutowicza to był bezprecedensowy wypadek w historii najnowszej Polski, postanowiłem poświęcić kilka zdań temu wydarzeniu w niniejszym artykule.

Warszawa 16 grudnia 1922 roku. W tym dniu o godzinie 11.30 Prezydent Rzeczypospolitej udaje się do kardynała Kakowskiego, arcybiskupa i metropolity warszawskiego. Była to wizyta kurtuazyjna, która trwała około 30 minut. W okolicach godziny 12.00 Prezydent udaje się do gmachu Zachęty Sztuk Pięknych na otwarcie dorocznej wystawy. Prezydenta podejmują prezes i wiceprezes Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych wraz z szefem kancelarii cywilnej, prezes Rady Ministrów oraz Ministrowie Kazimierz Kumaniecki i Wacław Makowski. Całe towarzystwo kieruje się do pierwszej sali wystawowej, gdzie stoją zgromadzeni ludzie. Nagle stojący w tłumie Eligiusz Niewiadomski oddaje z rewolweru trzy strzały w plecy Prezydenta, następnie zamachowiec usiłuje zbiec. Prezydent upada i po kilku minutach umiera. Zamachowca udaje się zatrzymać, a dokonuje tego jeden z adiutantów prezydenta. Kim był zamachowiec ?, to mężczyzna w wieku około 50 lat, średniego wzrostu o wątłej budowie ciała. W toku badań wyszło na jaw, że był to bardzo mściwy człowiek, chorobliwie ambitny i zawistny. Aby osiągnąć swój cel nie cofał się przed użyciem gwałtownych środków. Podczas dochodzenia prowadzonego przez prokuratora, Niewiadomski udaje obłąkanego. Na pytanie dlaczego dokonał zamachu na Prezydenta, odpowiada – „ zhańbiono Polskę, Prezydent został wybrany przez mniejszość narodową i należało to zmyć krwią. „. W trakcie dochodzenia wychodzi na jaw, że Eligiusz Niewiadomski wychowywał się w Petersburgu i był całkowicie przesiąknięty wpływami wschodnimi. Wśród swoich znajomych uchodził za duszę rosyjską.

Wróćmy do Władysława Grabskiego – Po śmierci Prezydenta Narutowicza zostaje zwołane posiedzenie Zgromadzenia Narodowego, które otwarte zostaje o godzinie 12.15. Ma ono na celu wybranie nowego prezydenta. Do funkcji prezydenta zostają zgłoszeni: Stanisław Wojciechowski i Kazimierz Morawski. Następuje głosowanie, w którym bierze udział 535 członków zgromadzenia. Ważnych głosów oddano 519, nieważnych 16, absolutna większość to 260 głosów. Po rozdzieleniu głosów okazuje się że: Stanisław Wojciechowski otrzymał 298, a Kaziemierz Morawski 221 głosów. Wobec powyższego Prezydentem Rzeczypospolitej zostaje Stanisław Wojciechowski. Ale kryzys pogłębia się, inflacja szaleje, w związku z tym nowo wybrany Prezydent Stanisław Wojciechowski zwołuje naradę wszystkich Ministrów Skarbu z lat 1918 – 1923. Celem narady jest ustalenie strategii walki z inflacją. Do tej walki na Ministra Skarbu ponownie zostaje wybrany W. Grabski i pełni tę funkcję do końca czerwca 1923 roku. Walka jest ciężka, Grabski przedstawia trzyletni plan naprawy. Jego głównymi założeniami są : podatek majątkowy, pożyczka zagraniczna, pożyczka wewnętrzna i emisja marki, obniżenie wydatków na wojsko i kolej. Przyszłe obciążenia podatkowe i wydatki państwowe, mają być określane nowym złotym obliczeniowym, bowiem marka polska przestała być miernikiem jakiejkolwiek wartości. Wprowadzenie właściwej reformy walutowej miało polegać na wprowadzeniu złotego i powołaniu Banku Polskiego. Aby powstrzymać dalszy spadek wartości marki polskiej Władysław Grabski nakazuje Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej przeprowadzenie interwencyjnej sprzedaży dolarów, a rządowi zaostrzenie przepisów dewizowych. Podjęte działania tylko częściowo przyniosły poprawę sytuacji. Grabski pozbawiony politycznego wsparcia, oraz rażącej niecierpliwości posłów w oczekiwaniu na poprawę sytuacji, składa dymisję 30 czerwca 1923 roku. Jego miejsce zajmuje dyrektor P.K.O. Hubert Linde. Prasa nie zostawiła suchej nitki na Grabskim wytykając mu nieumiejętne prowadzenie polityki finansowej kraju. W niedługim czasie inflacja przeradza się w hiperinflację, cena dolara przekracza 100 tys. marek polskich, a w grudniu dobiła do 6 mln, ceny towarów wzrosły ponad 40–krotnie. Koniec roku 1923 to całkowita destabilizacja finansów państwa i rynku. Braki towarów i spadek dochodów ludności, wywołuje rozruchy, w wyniku których ginie kilkadziesiąt osób. W tych okolicznościach 19 grudnia Władysław Grabski zostaje po raz drugi premierem i ministrem skarbu. Próba utworzenia gabinetu spotyka się ze sporym rozczarowaniem i protestami stronnictw. Członkowie gabinetu określani są jako dyletanci o minimalnej wiedzy, kompletnym braku doświadczenia administracyjnego, nadający się raczej do centralnego komitetu do spraw urządzania festynów strażackich, niż na ministrów.


A tak przedstawiał się projekt gabinetu, który wywołał takie kontrowersje
- Prezes ministrów i minister skarbu Władysław Grabski
- Minister spraw zagranicznych Konstant Skirmunt
- Minister spraw wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski
- Minister wyznań i oświecenia Stanisław Grabski
- Minister rolnictwa i dóbr państwowych prof. Zdzisław Lutkiewicz
- Minister kolei żelaznych Kazimierz Tyszka
- Minister robót publicznych Andrzej Nosowicz
- Minister spraw wewnętrznych Stanisław Moskalewski
- Minister sprawiedliwości Włodzimierz Wyganowski
- Minister przemysłu i handlu Romuald Mielczarski
- Minister pracy i opieki społecznej Franciszek Sokal

Władysław Grabski przedstawił sejmowi ramowy program naprawczy i poprosił o 6 miesięcy specjalnych pełnomocnictw, pozwalających na wydawanie ustaw finansowych. W połowie 1924 roku pełnomocnictwa te przedłużono o kolejne 6 miesięcy. Cały program naprawczy zawarła w sobie ustawa z 11 stycznia 1924 roku ( O naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej ). W lutym rząd ogłosił, że udało się uzyskać bieżącą równowagę budżetu, a emisja marki polskiej na potrzeby skarbu została wstrzymana. Sprzedaż dolarów pozytywnie wpłynęła na rynek pieniężny. Kurs dolara udało się ustabilizować na poziomie 9,2 – 9,3 mln marek polskich za dolara. Grabski prowadził prace nad powołaniem Banku Polskiego SA i ustanowieniu złotego. W styczniu 1924 roku wydano rozporządzenie o wartości złotego i zasadach jego emisji. Pierwsze zebranie akcjonariuszy Banku Polskiego odbyło się 15 kwietnia 1924 roku, a 28 kwietnia Bank rozpoczął swoją działalność. W tym samym czasie Grabski wprowadza wymianę pieniądza. Ustalono, że suma emisji marek, które będą w obiegu w dniu rozpoczęcia wymiany nie może zostać zwiększona. Wymiana została ustalona na poziomie 1 złoty równy 1,8 mln marki. Do 30 czerwca wszystkie transakcje mogą być realizowane w złotych lub markach, od 1 lipca marka polska przestaje być prawnym środkiem płatniczym w kraju. Wymiana nastąpi z dniem 1 czerwca 1924 roku. Z dniem 31 maja 1925 roku wszystkie niewymienione marki stracą wartość. Tempo wdrażania reform było imponujące. Sukcesy pierwszych miesięcy 1924 roku pozwalały optymistycznie patrzeć w przyszłość, jednak pojawiły się problemy gospodarcze i w lipcu 1925 roku doszło do pierwszych spadków kursu złotego. Następnie za spadkiem kursu złotego zaczęły wzrastać ceny, pojawiły się obawy, że powróci inflacja. Pogorszyła się atmosfera wśród ludności, która zaczęła masowo wycofywać depozyty, to z kolei doprowadziło do bardzo trudnej sytuacji banki. Wszystkie te nieszczęśliwe wypadki powodowały krytykę rządu W. Grabskiego. Premier poprosił o wsparcie prezydenta Wojciechowskiego. Ten jednak takiego wsparcia nie udzielił Władysławowi Grabskiemu. 13 listopada 1925 roku Premier Władysław Grabski podał się do dymisji, a jako główną przyczynę wskazał załamanie złotego.

Po zamachu majowym 1926 roku Grabski ostatecznie odsunął się od polityki i poświęcił się pracy naukowej. W 1935 roku opublikował książkę „ Idea Polski „, była to bardzo ważna pozycja w dziejach polskiej myśli politycznej lat trzydziestych.

Władysław Grabski ciężko chorował. Jego organizm zaatakował nowotwór, mimo zabiegu chirurgicznego przeprowadzonego przez prof. dr. Czarkowskiego, nie udało się powstrzymać postępu choroby. Opiekę do ostatnich chwil pełnił dr. Antoni Stefanowski.

1 marca 1938 o godzinie 2.45, Władysław Grabski zmarł. Został pochowany na Powązkach.

© Andrzej Borowicz

Kontakt


Dane Kontaktowe

Andrzej Borowicz
kom: 516 551 572
gg 52767019
email: kontakt@numibyd.pl

Copyright 2014 © Monetarium Bydgoskie

Wszelkie prawa zastrzeżone - Andrzej Borowicz